क्रुतीशीलता

"गुरुजी, नवे वारे वाहू लागले आहेत हो" आटपाटनगरच्या राजाच्या रुग्णालयांतील राजवैद्यांनी जाहीर केले. "आमचे जुने ठोकताळे आता बहुधा मागे पडणार."
गुरुजी राजवैद्यांना चांगले ओळखत होते. ते जरा तिरकस बोलत आहेत हे त्यांच्या लगेच लक्षांत आले.
"ते कसे काय?" गुरुजींनी विचारले.
"पूर्वीसारखे र्वैद्यकशास्त्र आले की झाले असे हल्ली उरले नाही. नव्या दमाचे वैद्य आणि जुन्या दमाचे पण केस काळे केलेले वैद्य व्यवस्थापन वगैरेच्या कार्यशाळा करून येतात. क्रुतीशीलता (ज्याला management मध्ये proactivity असे म्हणतात) वगैरे मुळे रुग्णांवर उपचार अधिक कुशलतेने करता येतात असे ते म्हणतात."
"म्हणजे काय ते नीटसे कळले नाही" गुरुजी म्हणाले.
"गुरुजी, क्रुतीशीलता म्हणजे पुढे काय होणार याचा विचार करून आधीच योग्य ती पावले उचलणे. अतिशय योग्य अशी संकल्पना आहे ती. आता आमच्या क्रुतीशील वैद्यांनी काय केले ते पहा. आमच्या एका रुग्णाला आंतडे अडकण्याचा विकार झाला होता. ती दोन महिन्यांची गर्भार पण होती. शल्यक्रिया करून तिचे आंतडे सोडवावे अशी विनंती आम्ही शल्यक्रिया करणाऱ्या वैद्यांना केली. पण त्यांनी कार्यवाहीत विलंब केला. तिला जंतूसंसर्ग झाला. रक्तांत दोष निर्माण झाला आणि रक्त गोठण्याची प्रक्रिया थांबली (ज्याला disseminated intravascular coagulation किंवा DIC असे म्हणतात). पोटात गर्भाचा म्रुत्यू झाला तरीही हा विकार होऊ शकतो. पण तिला तो विकार आधी झाला आणि नंतर तिच्या गर्भाचा म्रुत्यू झाला. कालांतराने तिची शल्यक्रिया झाली पण ती दगावली. माताम्रुत्यू अन्वेषणाच्या वेळी शल्यक्रिया करणऱ्या वैद्यांनी असा मुद्दा माडला की गर्भाच्या म्रुत्यूमुळे तिला तो रक्ताचा विकार झाला. आणि त्यामुळे ती दगावली."
"यांत क्रुतीशीलता कोठे आली? उलट निष्क्रियता दिसून आली" गुरुजी म्हणाले.
"गर्भ म्रुत झाल्यावर पांच आठवड्यांनी हा रक्ताचा विकार होतो. या रुग्णामध्ये आता गर्भ मरेल अशी परिस्थिती आली आणि शल्यक्रिया करणारे वैद्य क्रुतीशील असल्यामुळे हा रक्ताचा विकार आधीच झाला. निदान असे त्यांच्या म्हणण्यावरून वाटते. हे क्रुतीशीलतेचे उदाहरण असावे" राजवैद्य म्हणाले. "मी भरल्या बैठकीत तसे सर्वांसमोर म्हणालो देखील."
"मग ते काय म्हणाले?"
"काही नाही. गप्प बसले."
(Keywords: proactivity in medicine)

चिमट्याचा चिमटा

आटपाट नगरात वैद्यकीय सेवा प्रगत म्हणाव्या अशा होत्या. आंग्लदेशांत प्रसूती अडलेल्या स्त्रीला मोकळे करण्यासाठी मुलाच्या डोक्याला चिमटा लावतात तसा चिमटा राजाच्या रुग्णालयांतही लावत असत. हा चिमटा लावण्याचे विशिष्ट असे तंत्र असे. चिमट्याची दोन पाती मुलाच्या डोक्याच्या दोन बाजूंना लावावी लागत असत. जर ती तिरकी लावली तर मुलाचे डोके खूप दाबले जाऊन अंतर्गत रक्तस्त्राव होणे, कवटीचे हाड मोडणे वगैरे होण्याचा धोका असे.
त्या दिवशी राजवैद्य अस्वस्थ दिसत होते. गुरुजींनी आपल्या आणि त्यांच्या घरांच्या मधल्या कुंपणावरून ही गोष्ट पाहिली.
"राजवैद्य, आपण अस्वस्थ का आहात?" गुरुजींनी कुंपणावर रेलून विचारले.
"अहो, आमच्याकडे एक सहाय्यक वै्द्य आहेत. प्रसूतीच्या वेळी मुलाच्या डोक्याला चिमटा लावावा लागला, तर ते हटकून चिमटा तिरका लावतात. ते धोक्याचे असते. तो सरळच लावायचा असतो."
"पण त्यांना तसे करतांना थांबवीत का नाही?" गुरुजींनी विचारले.
"ते रात्रपाळीच्या वेळी चिमटा लावतात तेव्हा कोणी वरिष्ठ उपस्थित नसतात. ही गोष्ट दुस~या दिवशी समजते.".
"पण ते तुम्हाला दुस~या दिवशी कसे समजते?"
"त्या चिमट्याचे वळ मुलाच्या नाजूक त्वचेवर दिसतात ना. कपाळावर, डोळ्यांभोवती असे वळ दिसले की समजायचे, चिमटा तिरपा लावला होता."
"त्यांना समजावून सांगून सुधारायला हवे" गुरुजी म्हणाले.
"अहो, आपण तिरपा चिमटा लावला असे ते कबूलच करत नाहीत. आपण चिमटा व्यवस्थितपणे लावला होता असेच ते म्हणतात" राजवैद्य म्हणाले.
"मग ते वळ कसे उठतात? की ते वैद्य चिमटा लावतांना ते प्रसूत न झालेले अर्भक नको नको अशा अर्थी डोके हलवते आणि चिमटा डोक्याच्या बाजूंना न लागता समोर आणि पाठी लागतो?" गुरुजी बोलून गेले.
अर्भकाला 'नको नको' अशा अर्थी डोके हलविता येते का आणि येत असले तरी प्रसूतीमार्गांत डोके गच्च अडकलेले असतांना त्याला तसे करता येईल का हे बहुधा गुरुजींना उमजले नसावे अशा शंकेने राजवैद्यांनी गुरुजींकडे पाहिले. गुरुजींचे मिस्किल स्मिहास्य पाहून त्यांना गुरुजींचा उपरोध समजला आणि ते सुद्धा हसले.